Mijn promotieonderzoek gaat over de vraag hoe intelligente technologie de creativiteit van ouderen kan ondersteunen en versterken. Om dit te onderzoeken heb ik een NWO Promotiebeurs voor Leraren gekregen. Het onderzoek duurt 5 jaar, is gestart in februari 2023, en wordt part-time uitgevoerd, naast mijn werkzaamheden als docent HBO-ICT. Er is begeleiding vanuit de Universiteit Leiden (LIACS) en het lectoraat Digital Life, een van de onderzoekslabs aan de Hogeschool van Amsterdam.
Technologie die ouderen helpt bij het maken van kunst
Onderzoek heeft aangetoond dat creatieve activiteiten belangrijk zijn bij het ouder worden, en dat creativiteit ouderen kan helpen om langer vitaal te blijven. Robots bieden unieke mogelijkheden voor creatieve ondersteuning, en worden al wel ingezet in de zorg en voor ondersteuning van ouderen, maar nog nauwelijks bij creatieve activiteiten.
Daarom gaat mijn onderzoek over de vraag hoe deze technologie ouderen kan helpen bij het maken van kunst, met een focus op tekenen en schilderen. Daarbij benaderen we de technologie kunnen gebruiken als hulpmiddel, bedoeld om te faciliteren en te verrijken, maar niet om menselijke interactie en begeleiding te vervangen. Menselijk contact is essentieel voor het welzijn en de voldoening van ouderen bij creatieve activiteiten. Vanuit die gedachte onderzoeken we samen met ouderen, kunstenaars, en studenten, wat de toegevoegde waarde van technologie kan zijn.
Sociale robots
Een sociale robot is ontworpen om met mensen te communiceren en hen te begrijpen. Sommige sociale robots hebben een mensachtige vorm, andere niet. Kenmerkend is de sociale interactie, op een voor mensen natuurlijke manier. Sociale robots kunnen assisteren, bijvoorbeeld door advies te geven of te helpen met taken, of ze kunnen een vriendelijke metgezel zijn. Een sociale robot kan leren door interactie, en daardoor situaties en mensen steeds beter begrijpen. Zo kan een robot bijvoorbeeld leren samenwerken door samen te tekenen.
Tekenen met een sociale robot en AI
Een sociale robot biedt mogelijkheden om ouderen te helpen bij creatieve activiteiten zoals tekenen. De robot kan ideeën en mogelijkheden aanreiken, en daardoor inspireren en creativiteit stimuleren. De robot kan ook begeleiden, en stapsgewijze instructies geven over tekenvaardigheden en technieken. De robot kan feedback geven, bijvoorbeeld door te reageren op tekeningen, en suggesties doen die constructief zijn of juist verrassend. Reflectie is ook een belangrijk onderdeel van het creatieve proces, waarbij de robot zou kunnen helpen. Daarnaast kan de robot motiveren en gezelschap bieden, waardoor ouderen zich gesteund voelen tijdens hun creatieve proces. Samenwerking met een robot kan zorgen voor een interactieve en stimulerende omgeving.
Op basis van gemaakte tekeningen kan een AI-systeem nieuwe beelden genereren die worden getoond, bijvoorbeeld op een beeldscherm of als projectie op een tekening. De oudere kan een voorstel selecteren of nieuwe suggesties vragen. De robot kan ook taken uitvoeren, een robot arm zou bijvoorbeeld een deel van de tekening kunnen maken. Zo’n dialoog in woord en beeld, tussen mens en machine, biedt mogelijkheden voor ondersteuning in verschillende fasen van het creatieve proces.
De creatieve dialoog tussen mens en machine
De mogelijkheden zijn nog onvoldoende onderzocht. Het doel van het promotieonderzoek is om dat te doen samen met ouderen, kunstenaars, en studenten. We ontwikkelen geen eindproduct, maar gebruiken prototypes in experimenten, waarmee we gezamenlijk onderzoeken wat de technologie kan bijdragen aan het creatieve proces. Het centrale idee is daarbij om creatieve dialogen te stimuleren. Deze dialogen zullen inzicht geven in a) de behoefte aan ondersteuning van ouderen in een creatief proces, b) hoe we robots en AI begrijpelijker kunnen maken, c) hoe we samenwerking van mens en machine toegankelijker kunnen maken, en d) hoe technologie menselijke creativiteit kan aanvullen en verrijken.